بیست حرف، چهار اَیکمه، بیست درخت

روایتِ ایرلندی می‌گوید نخستین چیزی که تا به حال با اوگام نوشته شد، هفت «ب» بود بر شاخه‌ای از توس — پیامی برای ایزد لوگ که اگر همسرش را نپاید، هفت بار از او خواهند ربود. یعنی نخستین کاربردِ این خط، هشدار بود نه ثبت. توس هم نخستین درختی است که پس از عقب‌نشینیِ یخ سبز می‌شود؛ پوستِ سپیدش کنده می‌شود و زیرش پوستِ تازه هست. این حرف از شروعی می‌گوید که پیش‌شرطش پاک کردن است.

کنایهٔ موران برای این حرف «درخششِ چشم» است و خوشهٔ سرخِ بارانک را در نظر دارد که در خاکستریِ زمستان از دور پیداست. همین درخت در ایرلند درختِ نگهبانی بود: چوبش را دمِ در و دمِ اصطبل می‌کوبیدند تا افسون را دور کند، و پیشگویانْ آتشِ فالشان را با آن می‌افروختند. این حرف می‌گوید چیزی هست که باید دیده شود و از قضا کاملاً پیداست؛ ندیدنش از پنهان بودنش نیست، از نگاه نکردن است.

توسکا دو خاصیتِ عجیب دارد که هر دو در این حرف جمع شده‌اند: چوبش زیرِ آب نمی‌پوسد — شهرهایی را روی شمعِ توسکا در باتلاق ساخته‌اند — و وقتی می‌بُریدندش، برشِ سفیدش کم‌کم سرخ می‌شد، انگار خون بیاید. از همین چوب سپر می‌ساختند و کنایه‌اش هم «صفِ اولِ لشکر» است. این حرف از پی و از محافظ می‌گوید: چیزی که پیداست و ستایش می‌شود، روی چیزی ایستاده که هیچ‌کس نمی‌بیندش.

کنایهٔ این حرف تعارف ندارد: «رنگِ بی‌جان»، یعنی همان سپیدیِ مات که پشتِ برگِ بید دارد و بر چهرهٔ مرده. بید کنارِ آب می‌روید، ریشه‌اش آب را می‌مکد و شاخه‌اش خم می‌شود بی‌آنکه بشکند. این حرف از دورهٔ سست و نمناکِ کار می‌گوید — از اندوهی که هست و انکارش فایده ندارد — و در همان حال یادآوری می‌کند که خم شدن، شکستن نیست. سبدها و لِیفه‌ها را از همین شاخه‌های خم‌شونده می‌بافتند.

نین دو معنی دارد: چنگکِ چوبیِ دارِ قالی، و — در خودِ متن‌های اوگامی — کلاً «حرف». یعنی این پنجمین نشانه، نامش «نوشته» است. کنایه‌اش «برپاداشتنِ آشتی» است و به دستهٔ نیزهٔ زبان‌گنجشک اشاره دارد که وقتی بالا نگه داشته می‌شد، یعنی جنگ تمام است. زبان‌گنجشک چوبِ نیزه و چرخ و دستهٔ ابزار بود: درختی که کارش وصل کردنِ نیرو به کار است. این حرف از پیامی می‌گوید که می‌رسد و از صلحی که با یک حرکتِ درست جوش می‌خورد.

اوآث اصلاً نامِ درخت نیست؛ در ایرلندیِ کهن یعنی «هراس». زالزالک را بعدها به آن بستند، و اتفاقاً درستش هم همین بود: زالزالکِ تک‌افتاده در مزرعه، درختِ اهلِ تپه‌ها شمرده می‌شد و بریدنش بدشگون‌ترین کارِ ممکن بود — تا همین امروز در ایرلند جاده را دورش می‌پیچانند. کنایه‌اش «گلّهٔ گرگان» است. این حرف از ترسی می‌گوید که بی‌جا نیست: چیزی هست که واقعاً نباید به آن دست بزنید، و پرهیز از آن ضعف نیست.

بلوط در قانونِ بِرِهونِ ایرلند در ردهٔ «بزرگانِ جنگل» بود و جریمهٔ بریدنش سنگین‌ترین جریمهٔ درختی. کنایه‌اش «بلندترینِ بوته‌ها» است، با همان طعنهٔ آرامِ ایرلندی: درختی که از همه بلندتر است، هنوز فقط یک بوته است. این حرف از استواری می‌گوید و از پناهی که سال‌ها طول کشیده تا ساخته شود. آن ریشه‌شناسیِ مشهور که «درویید» را از «دانشِ بلوط» می‌آورد، امروز محلِ تردید است — اما پیوندِ بلوط و کاهنانِ سلتی در گزارش‌های رومی هست.

تینه یعنی شمشِ فلز — باز هم نامی که درخت نیست. کنایه‌اش «یک‌سومِ چرخ» است و به همان چوبِ سختِ خاس اشاره دارد که پرهٔ چرخِ گردونه و دستهٔ نیزه از آن می‌ساختند. خاس زمستان هم سبز می‌ماند و برگش خار دارد. این حرف از پایداری در دورهٔ سرد می‌گوید و از اینکه سهمِ شما در این ماجرا یک‌سوم است نه همه‌اش: چرخ با دو پرهٔ دیگر هم می‌چرخد و بی آن دو، پرهٔ شما تنها یک تکه چوب است.

مشهورترین اسطورهٔ دانشِ ایرلندی سرِ همین درخت است: نُه فندق بر سرچشمهٔ سِگایس ایستاده‌اند و دانه‌هایشان در آب می‌ریزد؛ ماهیِ آزادی که آن دانه‌ها را بخورد، ماهیِ دانش می‌شود و هر که از او بخورد همه‌چیز می‌داند. کنایهٔ موران هم همین است: «زیباترینِ درختان». چوبِ فندق را برای یافتنِ آب و گنج به دست می‌گرفتند. این حرف می‌گوید پاسخ هست و نزدیک است، اما در پوست است: باید شکسته شود تا به دست بیاید.

در ادبِ ایرلندی سیب همیشه نشانهٔ آن جهانِ دیگر است: «اِموین اَبلاخ» یعنی جزیرهٔ سیب‌ها، و شاخهٔ نقره‌ایِ پرسیب که پری برای بْران می‌آورد، هر که صدایش را می‌شنید به خواب می‌رفت و بعد راهیِ دریا می‌شد. کنایه‌اش «پناهگاهِ آهوی وحشی» است — بوتهٔ سیبِ خودرو که آهو زیرش پنهان می‌شود. این حرف از دعوتی می‌گوید که شیرین است و بی‌خطر نیست؛ جایی برای نفس تازه کردن هست، به شرط آنکه بدانید موقت است.

واژه‌نامه‌های کهن برای مویْن سه معنی می‌دهند و هر سه را هم نگه می‌دارند: گردن، نیرنگ، و مهر. کنایه‌اش «نیرومندترین در تلاش» است و گردن را در نظر دارد که یوغ را می‌کشد. تاک هم درختی است که خودش نمی‌ایستد، دورِ چیزِ دیگر می‌پیچد و بالا می‌رود، و میوه‌اش زبان را باز می‌کند. این حرف از باری می‌گوید که به گردن گرفته‌اید و از حرفی که در حالِ خوش از دهانتان بیرون می‌آید.

گُرت در ایرلندی یعنی کشتزارِ محصور — همان واژه‌ای که در انگلیسی «garden» شده. کنایه‌اش «شیرین‌تر از علف‌ها» است و از سبزیِ تازهٔ کشت می‌گوید. اما درختی که به این حرف بسته‌اند پیچک است: همیشه‌سبز، سرسخت، و اگر رهایش کنید همان دیواری را که از آن بالا رفته می‌پوشاند و می‌شکافد. این حرف از باروری می‌گوید و در همان حال از عادتی که آرام آرام همه‌جا را گرفته است.

کنایهٔ این حرف «تواناییِ پزشک» است و واژه‌نامه‌ها گیاهِ درمان را برایش می‌آورند؛ خودِ «گِتال» را هم با «زخم زدن» هم‌ریشه دانسته‌اند. یعنی یک نشانه، هم زخم است هم مرهم. نی هم گیاهی است که هم سقف را می‌پوشاند، هم قلمِ نوشتن می‌شود، هم ساز. این حرف از دورهٔ به‌بهبود می‌گوید — نه از سلامتِ کامل، از همان مرحلهٔ میانی که کار دارد درست می‌شود و هنوز باید مراقب بود.

ستْرَف در ایرلندی یعنی گوگرد، و کنایه‌اش «نیرومندترینِ سرخ‌کننده‌ها» به همان چیزی اشاره دارد که فلز را داغ می‌کند و رنگ می‌اندازد. درختش سیاه‌خار است: بوته‌ای که پیش از برگ گل می‌دهد، خارش زخمِ چرکین می‌کند و از چوبش چماقِ ایرلندی می‌ساختند. میوه‌اش هم تا سرمای سخت نخورَد قابلِ خوردن نیست. این حرف از دگرگونیِ ناخوشایند اما لازم می‌گوید: چیزی که با ملایمت درست نمی‌شود.

روش یعنی سرخی، و کنایه‌اش دقیقاً همان سرخ شدنِ صورت است. تمامِ حرفِ این نشانه در یک چیز خلاصه می‌شود: تن پیش از زبان لو می‌دهد. آقطی هم درختِ دوپهلوی ایرلند است — گلِ سپیدش دارو می‌شود و چوبش را بدشگون می‌دانستند و در آتش نمی‌انداختند. این حرف وقتی می‌آید که چیزی هست که پنهانش کرده‌اید و پنهان نمانده: شرم، خشم، یا علاقه‌ای که همه فهمیده‌اند جز خودتان.

معنیِ آلم را هیچ‌کس با اطمینان نمی‌داند و واژه‌نامه‌ها کاج و نراد را برایش آورده‌اند. اما کنایه‌اش روشن است: «بلندترینِ ناله‌ها» — و شارحانِ کهن توضیح داده‌اند که نخستین صدایی که آدم در بدو تولد از خود درمی‌آورد همین «آ» است. یعنی این نشانه اولین صدای هر آدم است، پیش از هر کلمه‌ای. نراد هم بلندترین درختِ شمال است و مستقیم بالا می‌رود. این حرف از چیزی می‌گوید که باید بلند گفته شود، نه توضیح داده شود.

اُن در ایرلندیِ کهن زبان‌گنجشک است، اما این حرف را به گورس بسته‌اند — همان بوتهٔ خارِ زردگل که تپه‌های ایرلند را می‌پوشاند. کنایه‌اش «زخم‌زنندهٔ اسبان» است، چون سوارِ بی‌احتیاط از میانش نمی‌گذشت. نکتهٔ خودِ این بوته این است که تقریباً تمامِ سال گل دارد؛ ضرب‌المثلشان می‌گوید «وقتی گورس گل ندارد، فصلِ بوسه هم تمام است» — یعنی هیچ‌وقت. این حرف از چیزی می‌گوید که همیشه هست: راهی که خار دارد و باز است، و علاقه‌ای که فصل نمی‌شناسد.

اور یعنی خاک، و در معنیِ دوم «تر و تازه». کنایه‌اش «در خانه‌های سرد» است و شارحان روشن گفته‌اند منظور چیست: گور. درختش خلنگ است، همان بوتهٔ ارغوانی که روی باتلاق و روی خاکِ گورها می‌روید و زنبورش عسلِ تیره می‌دهد. این ترکیب — خاکِ سرد و گلِ زنده روی آن — تمامِ حرفِ این نشانه است: چیزی تمام شده و از همان‌جا چیزی روییده. اوگام هم عمدتاً روی سنگِ گور کنده شده، پس این حرف در خانهٔ خودش است.

اِداد هم مثل آلم معنیِ روشنی ندارد و ساختِ نامش را قرینه‌سازیِ خودِ الفبا می‌دانند. درختش سپیدارِ لرزان است: درختی که دمبرگش پهن و باریک است و برگش با کمترین نسیمی می‌لرزد، حتی وقتی هوا برای بقیه ساکن است. کنایه‌اش «درختِ تیزهوش» است. این حرف از تشخیص می‌گوید — از فهمیدنِ چیزی پیش از آنکه به چشمِ دیگران بیاید — و از بهای این توانایی: کسی که زودتر می‌فهمد، زودتر هم بی‌قرار می‌شود.

آخرین حرفِ اوگام، و کنایه‌اش «کهن‌ترینِ درختان». سرخدار درختی است که هزار سال عمر می‌کند و وقتی تنه‌اش از درون می‌پوسد، شاخه‌های آویزانش ریشه می‌زنند و درختِ تازه از خودش درمی‌آید؛ یعنی به معنیِ دقیق کلمه از مرگِ خودش زنده می‌ماند. تمامِ اجزایش هم سمّی است. در ایرلند در گورستان‌ها می‌کاشتندش و چوبِ ترکهٔ اندازه‌گیریِ گور — «فِه» — از همین درخت بود. این حرف از پایانی می‌گوید که پایان نیست، اما اول باید پایان به حساب بیاید.