ممکن است فردی ظاهراً زندگی عادی داشته باشد، سر کار برود، مسئولیتهای روزانهاش را انجام دهد و حتی اطرافیان متوجه مشکلی نشوند، اما بخش زیادی از روز را با نگرانی، تنش و فکر کردن به اتفاقات آینده بگذراند.
اضطراب همیشه با حمله شدید یا تپش قلب ناگهانی شروع نمیشود. گاهی به شکل ذهنی ظاهر میشود که خاموش نمیشود، تصمیمهایی که بارها بررسی میشوند یا نگرانیهایی که حتی بعد از رفع یک مشکل، سراغ موضوع دیگری میروند.
اگر این وضعیت روی خواب، تمرکز، روابط، کار یا کیفیت زندگی اثر بگذارد، مراجعه به روانشناس میتواند به شناخت بهتر الگوی اضطراب و انتخاب مسیر درمان کمک کند.
چرا بعضی افراد دیر متوجه اضطراب خود میشوند؟
همه افراد اضطراب را به یک شکل تجربه نمیکنند. برای یک نفر، نگرانی مداوم مهمترین نشانه است و برای فرد دیگر، علائم جسمی بیشتر جلب توجه میکنند.
گاهی فرد سالها خودش را فقط فردی پراسترس یا حساس میداند، در حالی که ذهن او تقریباً همیشه در حالت آمادهباش قرار دارد.
حتی وقتی اتفاق مشخصی رخ نداده است، ممکن است این احساس وجود داشته باشد که باید مراقب چیزی بود، تصمیمی را دوباره بررسی کرد یا برای یک اتفاق احتمالی آماده شد.
ذهن مضطرب چگونه فکر میکند؟
ذهن مضطرب معمولاً روی احتمال خطر تمرکز بیشتری دارد و اغلب سناریوهای منفی را سریعتر از گزینههای دیگر میبیند.
برای مثال، فردی که فردا جلسه کاری دارد ممکن است ابتدا با خودش بگوید:
«باید برای جلسه آماده شوم.»
اما کمی بعد افکار دیگری وارد ذهنش شوند:
- اگر نتوانم خوب صحبت کنم چه؟
- اگر اشتباه کنم چه؟
- اگر دیگران فکر کنند توانایی کافی ندارم چه؟
- اگر این موضوع روی آینده کاری من اثر بگذارد چه؟
در چنین شرایطی، ذهن از حل یک مسئله واقعی فاصله میگیرد و وارد زنجیرهای از پیشبینیهای منفی میشود.
آیا زیاد فکر کردن همان اضطراب است؟
نه. فکر کردن و بررسی یک مسئله به خودی خود مشکل محسوب نمیشود.
تفاوت زمانی ایجاد میشود که ذهن بارها به یک موضوع برگردد بدون اینکه نتیجه جدیدی به دست بیاورد.
ممکن است فرد یک مکالمه را چندین بار مرور کند، تصمیمی را که گرفته دوباره و دوباره بررسی کند یا برای اتفاقی که هنوز رخ نداده دهها سناریوی احتمالی بسازد.
در این حالت، فکر کردن به جای حل مسئله میتواند به بخشی از چرخه اضطراب تبدیل شود.
نشانههای ذهنی اضطراب
علائم روانی اضطراب در افراد متفاوتاند، اما بعضی از نشانههای رایج عبارتاند از:
- نگرانی مکرر درباره آینده
- تصور بدترین نتیجه ممکن
- مشکل در متوقف کردن افکار
- کاهش تمرکز
- احساس خطر یا ناامنی بدون علت مشخص
- تحریکپذیری و بیقراری
- حساسیت زیاد نسبت به اشتباه کردن
نشانههای جسمی اضطراب
اضطراب فقط در ذهن اتفاق نمیافتد. سیستم عصبی بدن نیز ممکن است به نگرانی و احساس خطر واکنش نشان دهد.
برخی علائم جسمی مرتبط با اضطراب میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تپش قلب
- تنفس سریع یا احساس تنگی نفس
- تعریق
- لرزش دست یا بدن
- سرگیجه یا احساس سبکی سر
- تنش عضلانی
- سردرد
- مشکلات گوارشی
- اختلال خواب
علائم جسمی مشابه ممکن است دلایل پزشکی دیگری نیز داشته باشند. اگر علائم جدید، شدید یا نگرانکننده هستند، بررسی پزشکی نیز میتواند لازم باشد.
اضطراب چگونه روی خواب تأثیر میگذارد؟
برای بسیاری از افراد، شب زمانی است که اضطراب بیشتر خودش را نشان میدهد.
وقتی فعالیتهای روز تمام میشوند، ذهن فرصت بیشتری برای مرور نگرانیها پیدا میکند. فرد ممکن است ساعتها درباره کارهای فردا، مسائل مالی، روابط یا اتفاقاتی که در طول روز رخ دادهاند فکر کند.
گاهی مشکل اصلی به خواب رفتن است و گاهی فرد در طول شب چند بار از خواب بیدار میشود و دوباره وارد چرخه فکر و نگرانی میشود.
اجتناب چگونه اضطراب را بیشتر میکند؟
یکی از واکنشهای طبیعی هنگام اضطراب، دور شدن از موقعیتی است که ترس ایجاد میکند.
مثلاً فردی که از صحبت کردن در جمع اضطراب دارد ممکن است از ارائه دادن خودداری کند. فردی که از رانندگی میترسد ممکن است همیشه از دیگران بخواهد او را جابهجا کنند.
اجتناب در همان لحظه اضطراب را کاهش میدهد، اما ممکن است در بلندمدت این پیام را تقویت کند که آن موقعیت واقعاً خطرناک است.
به همین دلیل، در بعضی روشهای درمانی، مواجهه تدریجی و کنترلشده با موقعیتهای اضطرابآور بخشی از برنامه درمان است.
اضطراب فراگیر چیست؟
در اختلال اضطراب فراگیر یا GAD، نگرانی فقط به یک موضوع محدود نیست.
فرد ممکن است همزمان درباره سلامتی، خانواده، کار، پول، آینده و موضوعات روزمره نگران باشد و کنترل این نگرانی برای او دشوار شود.
این وضعیت ممکن است با بیقراری، خستگی، کاهش تمرکز، تحریکپذیری، تنش عضلانی و اختلال خواب همراه باشد.
حمله پانیک چه تفاوتی با اضطراب معمولی دارد؟
حمله پانیک معمولاً به صورت موج ناگهانی ترس یا ناراحتی شدید ظاهر میشود و ممکن است در مدت کوتاهی به اوج برسد.
علائم آن میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تپش قلب شدید
- تعریق
- لرزش
- احساس خفگی
- درد یا فشار در قفسه سینه
- سرگیجه
- احساس غیرواقعی بودن محیط
- ترس از دست دادن کنترل
- ترس شدید از مرگ
در بعضی افراد، نگرانی درباره تکرار حمله بعدی خودش به بخش مهمی از مشکل تبدیل میشود.
اضطراب اجتماعی فقط خجالتی بودن نیست
فردی که اضطراب اجتماعی دارد ممکن است از قضاوت شدن، اشتباه کردن یا دیده شدن علائم اضطراب خود در حضور دیگران بترسد.
این ترس ممکن است در موقعیتهایی مانند صحبت در جمع، ملاقات افراد جدید، ارائه در دانشگاه یا محل کار و حتی بعضی تعاملات روزمره ایجاد شود.
وقتی این ترس باعث اجتناب از موقعیتهای اجتماعی یا محدود شدن زندگی فرد شود، بررسی تخصصی میتواند مفید باشد.
چه زمانی بهتر است به روانشناس اضطراب مراجعه کنیم؟
شدت اضطراب فقط با تعداد علائم مشخص نمیشود. مهم است ببینیم این وضعیت چه اثری روی زندگی روزمره گذاشته است.
مراجعه به روانشناس میتواند زمانی مطرح شود که:
- نگرانی بیشتر روزها ادامه داشته باشد
- کنترل افکار دشوار شده باشد
- خواب فرد مختل شده باشد
- اضطراب روی روابط تأثیر گذاشته باشد
- کار یا تحصیل دچار مشکل شده باشد
- فرد به دلیل ترس از موقعیتهای مختلف اجتناب کند
- حملات پانیک تکرار شوند
- کیفیت زندگی به شکل محسوسی کاهش پیدا کند
روانشناس اضطراب چگونه مشکل را ارزیابی میکند؟
در ارزیابی، درمانگر معمولاً درباره زمان شروع علائم، موقعیتهایی که اضطراب را تشدید میکنند، افکار فرد، رفتارهای اجتنابی، خواب و تأثیر اضطراب بر زندگی روزمره سؤال میکند.
گاهی از ابزارهای استاندارد نیز برای بررسی شدت علائم استفاده میشود.
GAD-7
پرسشنامه GAD-7 یکی از ابزارهای شناختهشده برای غربالگری علائم اضطراب فراگیر است.
BAI
مقیاس اضطراب بک یا Beck Anxiety Inventory برای بررسی شدت برخی علائم اضطرابی مورد استفاده قرار میگیرد.
STAI
پرسشنامه STAI برای بررسی اضطراب حالت و اضطراب صفت طراحی شده است.
نتیجه این تستها بهتنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود و باید در کنار ارزیابی حرفهای تفسیر شود.
درمان اضطراب با CBT چگونه انجام میشود؟
درمان شناختی رفتاری یا CBT یکی از روشهای مورد استفاده برای درمان بسیاری از اختلالات اضطرابی است.
در این رویکرد، درمانگر و مراجع الگوهای فکری و رفتاری مرتبط با اضطراب را بررسی میکنند.
برای مثال، فردی ممکن است در یک موقعیت اجتماعی با خودش بگوید:
«اگر اشتباه کنم همه مرا قضاوت میکنند.»
این فکر میتواند اضطراب را افزایش دهد و فرد را به اجتناب از آن موقعیت سوق دهد.
در CBT، فرد یاد میگیرد چنین افکاری را بررسی کند، برداشتهای واقعبینانهتری بسازد و واکنشهای رفتاری متفاوتی را تمرین کند.
بسته به نوع اضطراب، تکنیکهایی مانند مواجهه تدریجی، تمرینهای رفتاری، تنظیم تنفس و مهارتهای مدیریت نگرانی نیز ممکن است در برنامه درمان قرار گیرند.
درمان اضطراب چقدر طول میکشد؟
نمیتوان برای همه افراد تعداد مشخصی جلسه تعیین کرد.
نوع اضطراب، شدت علائم، مدت درگیری با مشکل، وجود مسائل همزمان و میزان مشارکت در درمان میتوانند روی طول فرایند درمان اثر بگذارند.
به همین دلیل، مسیر درمان بهتر است بر اساس ارزیابی فردی طراحی شود.
انتخاب روانشناس اضطراب در شیراز
هنگام انتخاب درمانگر بهتر است فقط فاصله مطب یا هزینه جلسه را در نظر نگیرید.
تحصیلات و مجوز حرفهای روانشناس، تجربه او در زمینه اختلالات اضطرابی و آشنایی با روشهای درمانی مبتنی بر شواهد از معیارهایی هستند که میتوان بررسی کرد.
همچنین رابطه درمانی اهمیت دارد. مراجع باید بتواند درباره نگرانیها و ترسهای خود در فضایی حرفهای صحبت کند و درباره مسیر درمان توضیح روشنی دریافت کند.
دکتر سهیلا ضرغامی؛ روانشناس اضطراب در شیراز
دکتر سهیلا ضرغامی، روانشناس در شیراز، در زمینه ارزیابی و درمان اضطراب، استرس، حملات پانیک و مشکلات مرتبط فعالیت دارند.
در درمان اختلالات اضطرابی از رویکردهای مبتنی بر شواهد از جمله درمان شناختی رفتاری (CBT) استفاده میشود.
- شماره نظام روانشناسی: ۳۱۳۸۴
- شماره پروانه: ۸۶۲۶
- عضو سازمان نظام روانشناسی و مشاوره ایران
برای مطالعه توضیحات کاملتر درباره انواع اضطراب، حملات پانیک، اضطراب اجتماعی، تستهای اضطراب و روشهای درمان میتوانید صفحه زیر را ببینید:
دکتر اضطراب در شیراز و درمان اختلالات اضطرابی
سؤالات متداول درباره اضطراب
از کجا بفهمیم اضطراب طبیعی است یا نیاز به درمان دارد؟
اگر اضطراب موقتی باشد و پس از رفع موقعیت استرسزا کاهش پیدا کند، میتواند بخشی از واکنش طبیعی بدن باشد. اگر نگرانی ادامهدار شود و روی خواب، کار، تحصیل، روابط یا زندگی روزمره اثر بگذارد، ارزیابی تخصصی میتواند مفید باشد.
آیا تپش قلب میتواند ناشی از اضطراب باشد؟
اضطراب ممکن است با تپش قلب همراه باشد، اما تپش قلب دلایل مختلفی دارد. علائم جسمی جدید، شدید یا غیرمعمول بهتر است از نظر پزشکی نیز بررسی شوند.
CBT چگونه به کاهش اضطراب کمک میکند؟
CBT روی رابطه میان افکار، احساسات و رفتارها کار میکند و به فرد کمک میکند الگوهای فکری و رفتاری مرتبط با اضطراب را شناسایی و اصلاح کند.
آیا حمله پانیک خطرناک است؟
حمله پانیک میتواند بسیار شدید و ترسناک باشد، اما علائم مشابه ممکن است در بعضی مشکلات پزشکی نیز دیده شوند. بهخصوص در اولین تجربه یا در صورت وجود علائم غیرمعمول، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
آیا تست اضطراب آنلاین میتواند تشخیص قطعی بدهد؟
خیر. ابزارهایی مانند GAD-7 و BAI برای غربالگری و بررسی شدت علائم کاربرد دارند، اما جای ارزیابی و تشخیص حرفهای را نمیگیرند.
این مطلب با هدف افزایش آگاهی درباره اضطراب تهیه شده است و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان فردی توسط روانشناس، روانپزشک یا پزشک نیست.
مطب دکتر سهیلا ضرغامی
شیراز، بلوار پاسداران، حدفاصل کلاهدوز و فلاحی، ساختمان سارا و آیدا، طبقه ۳
