مسجد جامع نیریز

مسجد جامع كبير

بي‌ترديد در كشوري چون ايران كه سرزمين تداوم و پيروي از شيوه‌هاي كهن است، كشوري كه در بعضي از بناهاي-دوره صفوي- آن دقيقاً روشهاي ساختماني و نماي قصرهاي عصر ماد در اكباتان را باز مي‌يابيم، بارزترين عنصر معماري ساساني يعني ايوان بزرگ با طاقي به شكل ناودان نمي‌تواند يك‌شبه و بلافاصله پس از پيروزي اعراب در جنگ نهاوند به دست فراموشي سپرده شود. اين شكل بنا در عصر سلجوقي، آنگاه كه پايه‌هايمسجد چهار ايوانه پي‌ريزي شد ديگر بار پديدار مي‌شود. چنين مي‌پندارم كه در كنار عمارتهاي نوع غربي(مقصود مغرب اسلامي است. م)، دست كم از لحاظ نقشه، كه تاري خانه دامغان بهترين نمونه‌اي لز آنها است كه مي‌شناسيم، و مقدّم بر اين عمارتها- زيرا به نظر مي‌رسد اوّلين مساجدي كه تاثير غرب اسلامي در آنها پديدار شده مساجدي است كه به فرمان خلفاي عباسي در شهرهاي اصلي ايران احداث شده است- مسجد سبك ايراني مي‌بايستي غالباً به صورت ايواني ساساني بوده باشد كه رو به سمت قبله برپا مي‌شده است. همان‌گونه كه كليساهاي بزرگ لاتيني به‌صورت كليساهاي معمولي درآمد، تالار اجتماعات عصر قبل از اسلام نيز طبعاً به صورت مكاني براي تجمع امّت اسلامي گرديد.ولي دلايل اين ادعا يعني شناسايي خود اين بناها، براي تاييد اين فرضيه وجود ندارد. قديمي‌ترين مساجد بزرگ نوع ايراني كه تاكنون شناخته شده‌اند، تا كمي پيش، مساجد شيراز، اصفهان و قزوين بودند و اين مساجد كمكي به حل مسئله نمي‌كنند، حتي وود شبستانهاي ستون‌دار در مسجد جامع اصفهان، كه مدّتت گمان مي‌شد از مساجد سبك غرب اسلامي پيروي كرده است- حال آنكه ايران از عهد هخامنشيان به برپايي اين گونه بناها دست مي‌زده- گرهگشاي اين معضل نيست.
در حال حاضر، به شناسايي چندين ايوان- مسجد متعلق به قبل از عصر سلجوقيان، و از جمله مسجد جمعه ني‌ريز، توفيق يافته‌ايم. در اين مسجد طي قرنها تغييرات مختصري حاصل آمده ولي بقدري بيوتات ديگر به آن ملحق كرده‌اند كه منظره مسجد جمعه كنوني با مسجد اوّليه كه ايوان ساده اي بيش نبوده تفاوت بسيار يافته است. در عين حال بازيابي بناي اصلي از مان ساختمانهاي بدشكلي كه اضافه شده كار ساده‌اي است. طاق عمارت از نوع ناوداني ممتد است البته از نوع اسلامي آن يعني ناوداني شكسته متعلق به اواسط قرن چهارم هجري. ايوان كه سر در اصلي آن سر تا سر باز و ضلع انتهايي كه محراب در آن تعبيه شده كاملاً بسته و بي روزن است در گذشته بر هر يك از اضلاع جانبي خود پنج طاقنماي گود داشته داشته است. امروزه ديگر به اين شكل نيست پشت تكيه گاههاي ايوان پايه هاي پشتيبان ديوار بنا مي‌باشند. چون وظيفه اين پايه ها يكسان است مي‌بايستي علي‌الاصول مشابه هم باشند و در پيوند با نقاط اتكا مشابه هم قرار گرفته باشند ولي اين چنين نيستند.آنها نمي‌توانستند به اين شكل ساخته شوند. از ديگر سو وجه داخلي آنها توسط مصالح ساختماني درهمي چون آجر، گل و سنگهايي كه از محل به دست آمده مرمّت شده است. روشن است كه در اينجا تغييراتي داده شده و در نقشه اوّليه به جاي اين پايه‌هاي پشتيبان بدنما ديوار ممتدي بوده بضخامت قسمتهايي كه هنوز بر جاي مانده‌اند كه اين ديوار از طرف خارج نقاط اتكاي بنا را تقويت مي‌كرده و به فرورفتگيهاي طاقنماها شكل مي‌داده است.هنگامي كه در زماني نامعلوم برآن شدند كه با تعريض دو طرف تالار مركزي ايوان به مسجد وسعت بيشتري مي‌بخشند ديوار ته طاقنماها را برداشتند ولي آنها را بطور كامل تخريب نكردند و از نظر احتياط بخشهايي را كه هنوز پشت نقاط اتكاي بنا وجود دارند بر جاي نهادند.
بناهايي كه بعد از ايوان و در زمانهاي متفاوت ساخته شده‌اند چه از لحاظ معماري و چه از نظر ساختماني ارزشي ندارند. اين بناها بجز مناره كه با آجر ساخته شده و نيز نماي وروديها و ساختمانهاي دور صحن كه روكار آجر دارند بقيّه با گل خام ساخته شده و نحوه بناي آنها بسيار بد است. چون قسمت فوقاني ايوان بر اثر طاق، كه به دليل شكل و بلنداي آن فشار زيادي وارد مي‌سازد، شكاف برداشته، به كمك پايه‌هاي پشتيباني ديگري به حمايت از بنا برخاسته‌اند. ادامه پايه‌هاي پشتيبان جانبي هستند كه با گل خام ساخته شده و بيش از بيست سالي قدمت ندارند.
همه كتيبه‌ها در ته ايوان و در قسمت داخل، اطراف و كنار محراب نقش شده‌اند. مفاد جالب‌ترين آنها كه داخل طاقنماي محراب و بر ديواره سمت راست- از نظر بازديد كننده- قرارداد چنين است:
تاريخ محراب اَول في ســـــنة ثلث
ستين و ثلث مائة و دوّم في سنــــة
ستين و اَربع مائة و سوّم في ســــنة
ستين و خمس مائة مع‌السقف و چهارم
اَمرالمولي عمادالملك والــــــــدو
له و… عزّ نصره في جمادي الثانــــية
حروف مربوط به تعيين تاريخ سال از ميان رفته است. در واقع اين كتيبه شامل 8 سطر بوده كه دو سطر آخر كه نزديك زمين قرار داشته آسيب ديده و سپس در جريان تعميراتي كه انجام شده دو رشته نقوش هندسي جايگزين آنها شده است.
ارزش مسجد جمعه ني‌ريز بويژه در اين است كه نمونه بسيار خوبي است كه ثابت مي‌كند اشكال معماري ساساني در عصر اسلامي هنوز متداول و معمول بوده است.
برگرفته از كتاب آثار ايران
آندره گدار

#مذهبی